TBMM’ye Karşı Çıkan Ayaklanmalar Kısa Özet

TBMM’YE KARŞI ÇIKAN AYAKLANMALAR KISACA ÖZET

A)İstanbul Hükümeti’nin Neden Olduğu Ayaklanmalar

1) Anzavur Ayaklanması: (1 Ekim 1919 – 22 Mayıs 1920)
Jandarmadan emekli Binbaşı Ahmet Anzavur tarafından Kurtuluş Savaşı’na karşı çıkartılmıştır.
Balıkesir, Biga, Gönen, Ulabat, Manyas ve Susurluk çevresinde etkili olmuştur.
Bastırılmasına rağmen üç defa çıkarılmıştır.
Ayaklanmalar Çerkez Ethem bastırmıştır.

2) Kuva-yı İnzibatiye (Halifelik Ordusu) Ayaklanması (18 Nisan 1920 – 25 Haziran 1920)
İngilizlerin yardım ve desteğiyle, Osmanlı İmparatorluğu tarafından Kuva-yı Milliye’ye karşı kurulmuştur.
İzmit ve Geyve çevresinde etkili olmuştur.
Ayaklanma Ali Fuat Paşa tarafından bastırılmıştır.
Yenilgiyle dağılan Kuva-yı İnzibatiye birliklerinin bir kısmı Kuva-yı Milliye’ye katılmıştır.

B)İstanbul Hükümeti ve İşgalci Devletlerin Kışkırtmaları İle Çıkarılan Ayaklanmalar

1) Bolu, Düzce, Hendek ve Adapazarı Ayaklanmaları
Boğazların kontrolünü sağlamak için İngilizler’in desteği ile çıkarılmıştır.
Ayaklanma, Çerkez Ethem’in yardımları ile Ali Fuat Paşa ve Refet Bey tarafından bastırılmıştır.

2) Yozgat Yenihan Ayaklanması veya Çapanoğlu Ayaklanması (15 Mayıs 1920-27 Ağustos 1920)
Osmanlı Hanedanı’na bağlı ayanlardan olan Çapanoğulları Yozgat’ta, Aynacıoğulları ise Zile’de ayaklanmışlardır.
Çerkez Ethem ayaklanmayı bastırmaya çalışmış, ancak Yunan ilerleyişi başladığından Batı Cephesi’ne geri çağrılmıştır.
Yıl sonunda ayaklanma merkezden gönderilen güçler tarafından bastırılmıştır.

3) Afyon Ayaklanması veya Çopur Musa Ayaklanması (21 Haziran 1920)
Yunanlar’ın kışkırtması sonucu eşkiya Çopur Musa, Afyon’da “Din elden gidiyor” diyerek ayaklanmayı başlatmıştır.
Kurtuluş Savaşı’na karşı çıkarıldı.
Denizli, Çivril bölgesinde etkili oldu.
Kuva-yı Milliye güçleri ayaklanmayı bastırdı.
Çopur Musa, Yunanlılara sığınarak kurtuldu.

4) Konya Ayaklanması veya Delibaş Ayaklanması (5 Mayıs – Haziran 1920)
Delibaş Mehmet ve çetesi tarafından çıkarıldı.
Delibaş Mehmet, hükumet binasını basmış ve binaya el koymuştur.
Konya-Kadınhanı bölgesinde etkili oldu.
Milli güçler tarafından ayaklanma bastırıldı.

5) Milli Aşiret Ayaklanması (1 Haziran – 8 Eylül 1920)
Urfa Viranşehir’de Milli aşiret tarafından çıkartıldı.
Fransızlar’ın desteği ve kışkırtmaları sonucu ayaklanmışlardır.
Urfa bölgesinde etkili olmuştur.
Ayaklanma Kuva-yı Milliye tarafından bastırıldı.
Ayaklanmayı çıkartanlar Suriye’ye kaçtılar.

6) Ali Batı Ayaklanması (11 Mayıs-18 Ağustos 1919)
İngilizlerin kışkırtması sonucu, aşiret reisi Ali Batı tarafından çıkarıldı.
Mardin, Midyat ve Nusaybin çevresinde etkili oldu.
Askeri birliklerin mücadelesi sonucu ölü olarak ele geçirildi.

7) Hart Olayı veya Şeyh Eşref Ayaklanması (26 Ekim 1919 – 24 Aralık 1919)
Bayburt’un Hart ilçesinde çıktı.
Kendisinin Allah tarafından gönderildiğini ilan edip, milli mücadeleye karşı halkı kışkırttı.
Soruşturma için 28. Alaydan birlik gönderildi fakat kurulan pusuda alay komutanı Binbaşı Nuri şehit edildi.
Daha da ileri giden Şeyh Eşref, kendini mehdi ilan etti.
Sonrasında gönderilen 700 kişilik askeri güçle ölü olarak ele geçirildi.

8) Koçgiri Ayaklanması (6 Mart 1921 – 17 Haziran 1921)
Tunceli, Erzincan, Sivas çevresinde çıktı.
Bölgede yaşayan Koçgiri aşireti tarafından çıkarıldı.
Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Serv Antlaşması’na uyması istediler.
İsyanı bastırmak için barışçıl amaçlarla bölgeye giden 6. Süvari Alayı komutanı Binbaşı Halis’i şehit ettiler.
Topal Osman Ağanın komutu ettiği 42. ve 47. Giresun Alayları isyanı bastırmak üzere bölgeye gönderildi.
Çatışmalar sonucunda ele başları ve 500’den fazla isyancının teslim olmasıyla isyan bastırıldı.

9) Cemil Çeto Ayaklanması (20 Mayıs 1921 – 7 Haziran 1920)
Siirt Garzan ve çevresinde çıkan ayaklanmadır.
Garzan’daki Bahtiyar aşireti reisi olan Cemil Çeto tarafından çıkarıldı.
Ayaklanması İngiliz ve Fransızlar destekledi.
Kuva-yı Milliye mücadelesi aleyhine cephe aldı.
12. Kolordu tarafından gönderilen 2. Tümen kısa sürede ayaklanmayı bastırdı.
Başta Cemil Çeto ve dört oğlu olmak üzere isyancıların teslim olmasıyla ayaklanma sonlandı.

C)Azınlıkların Çıkardığı Ayaklanmalar

1) Rum Ayaklanmaları
Rumlar, Trabzon’da Pontus Rum Devleti’ni kurma düşüncesiyle ayaklanmışlardır.
İngilizler tarafından desteklenmiştir.
Kurtuluş Savaşı boyunca en uzun süren ayaklanma, Pontus Rum ayaklanmasıdır.
Ayaklanma Şubat 1923’te bastırılabilmiştir.

2) Ermeni Ayaklanmaları
Fransızlar’ın desteği ile Ermeni İntikam Alayı Adana ve çevresinde katliamlar yapmıştır.
Ayaklanma Güneydoğu Anadolu’ya yayılmıştır.
Milli Mücadele’nin kazanılması ile ayaklanmalar bastırılmıştır.

D)Kuva-yı Milliye Taraftarı Olup Sonradan Ayaklananlar

1) Demirci Mehmet Efe Ayaklanması
Denizli, Burdur, Dinar ve Çal çevresinde çıkmıştır.
Ayaklanmayı I. İnönü savaşından önce Refet Bey bastırmıştır (30 Aralık 1920).

2) Çerkez Ethem Ayaklanması
Kütahya, Gediz ve Demirci çevresinde çıkmıştır.
Çerkez Ethem, I.İnönü Savaşı sırasında Düzenli Ordu’ya saldırmıştır.
I.İnönü Savaşı’ndan sonra ayaklanma bastırılmıştır (24 Ocak 1921).
Çerkez Ethem ve arkadaşları Yunanlar’a sığınmıştır.

Genel Olarak Ayaklanma Nedenleri:
İstanbul Hükümeti’nin TBMM aleyhine yayınladığı fetva.
M.Kemal ve arkadaşlarının gıyabi olarak idam istemiyle yargılanmaları.
İstanbul Hükümeti’nin Anadolu üzerinde otorite kurmak istemesi.
İstanbul Hükümeti’nin Milli Mücadele’yi İttihatçı ve Bolşevik olarak nitelendirmesi.
İtilaf Devletleri’nin Milli Mücadele’nin Padişah ve Halifeye karşı yapıldığı şeklindeki propagandaları.
İngilizler’in boğazların iki tarafında da tampon bölge oluşturmak istemeleri.
Asker kaçaklarının otorite boşluğundan yararlanmak istemeleri.
Bazı kişilerin manda ve himaye istemesi.
Azınlıkların işgallerden yararlanarak bağımsız devlet kurma çabaları.
Kuva-yı Milliye birliklerinin disiplinsiz hareketleri.
Bazı Kuva-yı Milliye birliklerinin Düzenli Ordu’ya katılmak istememeleri.

TBMM’NİN AYAKLANMALARA KARŞI ALDIĞI ÖNLEMLER

Hıyanet-i Vataniye Kanunu çıkarılmıştır (29 Nisan 1920).
İstiklal Mahkemeleri kurulmuştur (11 Eylül 1920).
İstanbul Hükümeti ile tüm ilişkiler kesilmiş, İstanbul’dan gelen evraklar geri gönderilmiş, İstanbul Hükümeti’nin yaptığı her türlü iş yok sayılmıştır.
Düzenli Ordu kurularak Kuva-yı Milliye birlikleri kaldırılmıştır.
İstanbul Hükümeti’nin çıkardığı fetvaya karşılık, Ankara Müftüsü Rıfat Börekçi tarafından karşı fetva yazılarak Milli Mücadele’nin haklılığı halka duyurulmuştur.

Ayaklanmaların Sonuçları:
Kurtuluş Savaşı uzamıştır.
Milli Mücadele’nin kazanılması gecikmiştir.
Yunanlar, Anadolu’da ilerleme fırsatı bulmuştur.
Boş yere kardeş kanı dökülmüştür.
TBMM gücünü, ayaklanmaları bastırmak için kullanmıştır.
TBMM, tüm ayaklanmaları bastırarak Anadolu’da otoriteye hakim olmuştur.
Not : Hıyanet-i Vataniye Kanunu ve Şeyh Said İsyanı olayıyla ilgili çıkarılan Takrir-i Sükun Kanunu, amaç bakımından birbirine benzer.

İSTİKLÂL MAHKEMELERİ (11 Eylül 1920)

Kuruluş Nedeni:
TBMM’ye karşı ayaklanmaların çıkması.
Anadolu’da eşkıyaların çoğalması ve iç güvenliği tehdit etmeleri.
Kuva-yı Milliye birliklerinin düzensiz hareket etmeleri.
Askerden firar edenlerin artması.
TBMM’nin tüm yurtta otoriteyi eline almak istemesi.
Hıyânet-i Vataniye Kanunu kabul edilmiştir (29 Nisan 1920).
İstiklâl Mahkemeleri kurulmuştur (11 Eylül 1920).

İstiklâl Mahkemeleri’nin Özellikleri:
Mahkeme kararlarında temyiz hakkı yoktur.
Mahkeme üyeleri TBMM üyeleri arasından seçilmiştir.

TBMM Kuvayi Milliye

İstiklâl Mahkemeleri’nin Yararları:
Asker kaçakları orduya geri dönmüştür.
Ayaklanmalar bastırılmıştır.
İç güvenlik sağlanmıştır.
Devlet organları işlemeye başlamıştır.
Vergi ve asker alımları kolaylaşmıştır.
Not 1: İstiklal Mahkemeleri ilk kez TBMM’ye karşı ayaklanmalar sırasında kurulmuştur.
Not 2: Tekalif-i Milliye Emirleri’ne karşı çıkmalar başlayınca İstiklal Mahkemeleri yeniden devreye girmiştir.
Not 3: Şeyh Said İsyanı sırasında İstiklal Mahkemeleri yine işlevini yerine getirmiştir.

1 comment to TBMM’ye Karşı Çıkan Ayaklanmalar Kısa Özet

Yorum Yazabilirsiniz